कोणी घर देता का? एका तुफानाला...
कोणी घर देता का? एका तुफानाला...
'नटसम्राट' या नाटकाचे आजवर अनेक दिग्गज कलाकारांनी पुन्हा पुन्हा नव्यानी केलेले सादरीकरण पाहत पाहत आमची पिढी मोठी झाली. हे नाटक केवळ एक कलाकृती नसून, ते मराठी समाज-मनावर कोरलेले एक भावनिक वास्तव आहे.
या नाटकाचा पहिला प्रयोग २३ डिसेंबर १९७० रोजी झाला. रंगभूमीवर गणपतराव बेलवलकर ही प्रमुख भूमिका सर्वप्रथम डॉ. श्रीराम लागू यांनी साकारली आणि ती अजरामर केली. लागूंनंतर ही भूमिका पेलणाऱ्या नटांमध्ये दत्ता भट, सतीश दुभाषी, चंद्रकांत गोखले, यशवंत दत्त आणि गिरीश देशपांडे यांसारख्या अनेक दिग्गजांचा समावेश आहे. प्रत्येकाने आपापल्या अभिनयाची वेगळी छाप या भूमिकेवर सोडली. २०१६ मध्ये याच नाटकावर आधारित सिनेमा आला, ज्यात नाना पाटेकर यांनी ही भूमिका साकारली. या नाटकाने, वृद्ध आणि निवृत्त झालेल्या, आयुष्याच्या रंगमंचावरून पायउतार झालेल्या आजी-आजोबांना कुटुंबाची, विशेषतः नातवांची, किती गरज असते आणि त्यांची उपेक्षा किती मोठी शोकांतिका घडवते, हा विचार खोलवर रुजवला.
'कोणी घर देता का?' ही आर्त हाक अनेक पिढ्यांसाठी वृद्धांच्या आत्मसन्मानाची आणि एकाकीपणाची वेदना बनली. ज्येष्ठ नागरिकांप्रती संवेदनशीलता हे या नाटकाचे सर्वात मोठे आणि चिरंजीव फलित ठरले.
वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) लिखित 'नटसम्राट' हे नाटक म्हणजे मराठी रंगभूमीवरील एक अमर कलाकृती. हे नाटक म्हणजे आपल्या अभिनयाच्या तेजाने रंगभूमी गाजवणारे महान नट, गणपतराव ऊर्फ आप्पासाहेब बेलवलकर, यांच्या जीवनातील शोकांतिका आहे. कलावंत म्हणून त्यांनी यशाचं शिखर गाठलं, पण आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांना आपल्याच कुटुंबाकडून अवहेलना आणि उपेक्षा सहन करावी लागली. वृद्धापकाळातील एकाकीपणा, मुलांकडून होणारा छळ आणि स्वाभिमानी कलाकाराची होणारी वाताहत हा या नाटकाचा मध्यवर्ती विषय आहे. आपली सारी मालमत्ता मुलांच्या नावावर केल्यावर त्यांच्या नशिबी आलेले दारिद्र्य आणि भटकंती, तसेच पत्नी कावेरीच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या वेदना अधिक गडद होतात.
विशेष प्रसंग:
१. वारसा हक्काची विभागणी आणि रंगमंचावरील त्याग:
नटसम्राट आप्पासाहेब बेलवलकर आपल्या निवृत्तीनंतर मुलांच्या सुखासाठी आपले सर्वस्व (संपत्ती) त्यांच्या नावावर करून टाकतात. रंगमंचावर 'संन्यासी' नाटकातील प्रवेश करत, हा महान नट, रंगभूमीवर शेवटचा 'किंग लियर' साकारत असताना, एका क्षणी रंगभूमीलाच 'मातोश्री' मानून तिला अखेरचा मुजरा करतो. हा त्याग, त्यांचे भावनिक औदार्य आणि त्यांच्या शोकांतिकेची बीजे येथे पेरली जातात.
२. मुलांकडून होणारी अवहेलना:
संपत्ती मिळाल्यानंतर आप्पासाहेबांच्या मुलांचे, विशेषतः मुलगा आणि सुनेचे, वागणे बदलते. त्यांच्या घरात आप्पासाहेबांना 'अडगळ' आणि 'थेरडा' मानले जाते. 'सूनबाईंच्या' (सुधाकरची पत्नी) तोंडून आप्पासाहेबांना अपमानकारक शब्द ऐकावे लागतात आणि मुलगा सुधाकरही पत्नीच्या तालावर नाचतो. हा प्रसंग आप्पासाहेबांच्या स्वाभिमानी मनाला खोलवर घायाळ करतो.
३. मुलगी नलूच्या घरी अपमान:
पहिल्या घरातून अपमानित होऊन, ते मुलगी नलूच्या घरी आश्रय घेतात. परंतु, तिथेही जावई (गिरीश) आणि मुलगी त्यांचा तिरस्कार करतात. आप्पासाहेबांच्या बोलण्या-चालण्यातील 'नाटकी' शैली आणि त्यांच्या जुन्या सवयी कुटुंबाला खटकू लागतात. इथेही एका क्षुल्लक कारणावरून त्यांना घर सोडून जाण्यास सांगितले जाते.
४. 'कोणी घर देता का?' ही आर्त हाक:
मुलांनी घराबाहेर काढल्यानंतर, पत्नी कावेरी सोबत एकाकी पडलेले आप्पासाहेब रस्त्यावर येतात. अत्यंत दयनीय अवस्थेत, रस्त्यावरच्या एका फूटपाथवर बसून ते, "जगावं की मरावं हा एकच सवाल आहे!" असे म्हणत आयुष्याच्या असहायतेवर प्रश्नचिन्ह उभे करतात. याच वेळी, शेक्सपिअरच्या 'किंग लियर'मधील भूमिकेशी स्वतःला जोडून, ते अतिशय आर्ततेने विचारतात, "कुणी घर देता का हो! कुणी घर देता का? एका तुफानाला कुणी घर देता का?"
या एका वाक्यात त्यांच्या आयुष्याची सारी शोकांतिका आणि त्यांच्या पराभूत नटाची वेदना दडलेली आहे. ज्या नटाने संपूर्ण आयुष्यात हजारो लोकांच्या मनावर राज्य केले, त्याला म्हातारपणी राहण्यासाठी एक छतही मिळू नये, यापेक्षा मोठी शोकांतिका कोणती? हा प्रश्न केवळ आप्पासाहेबांचा नसून, तो समाजातील प्रत्येक ज्येष्ठ आणि कलाकारांच्या एकटेपणावर प्रकाश टाकतो.
५. कावेरीचा मृत्यू आणि एकाकीपण:
जी कावेरी त्यांची सावली होती, आधार होती, तिचाही मृत्यू होतो. यामुळे आप्पासाहेब अधिकच एकाकी आणि निराधार होतात. त्यांच्या आयुष्यातील शेवटचा आधारही तुटतो आणि ते खऱ्या अर्थाने 'तुफान' बनून वाऱ्यावर फेकले जातात.
