मराठी गीतांचे 'गंगा-जमुना' - जनकवी पी. सावळाराम
मराठी गीतांचे 'गंगा-जमुना', जनकवी पी. सावळाराम
पी. सावळाराम, ज्यांचे मूळ नाव निवृत्तीनाथ रावजी पाटील, हे मराठी भावकवी आणि गीतकार म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या साध्या, सरळ आणि हृदयाला भिडणाऱ्या गीतांमुळे कवी कुसुमाग्रजांनी त्यांना 'जनकवी' ही उपाधी दिली. पी. सावळाराम यांनी आपल्या साहित्यातून सामान्य माणसाच्या भावनांना शब्द दिले. त्यांच्या गीतांची गोडी आजही कायम आहे, म्हणूनच ते खऱ्या अर्थाने मराठी मनाचे 'जनकवी' ठरले आहेत. त्यांचे साहित्य आणि कार्य आजही मराठी रसिकांच्या मनात घर करून आहे.
जीवनगाथा:
* जन्म आणि शिक्षण: पी. सावळाराम यांचा जन्म ४ जुलै १९१३ रोजी येडेनिपाणी (मूळचे सांगलीकर) येथे झाला. त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण कोल्हापूरच्या राजाराम कॉलेजमध्ये झाले. * ठाण्यात वास्तव्य आणि कारकिर्दीची सुरुवात: १९४४ मध्ये ते ठाण्यात स्थायिक झाले आणि त्यांनी रेशनिंग खात्यात नोकरी केली, पण लवकरच ती सोडून पूर्णवेळ गीतलेखनाला वाहून घेतले. * 'पी. सावळाराम' नामकरण: ह. ना. आपटे यांच्या 'उषःकाल' कादंबरीतील 'सावळ्या तांडेल' या पात्रावरून वि. स. पागे यांनी त्यांना प्रेमाने 'पी. सावळाराम' हे नाव दिले. * निधन: २२ डिसेंबर १९९७ रोजी त्यांचे निधन झाले.
कला कार्य - अजरामर गीते आणि साहित्य:
* गीतलेखन: सावळाराम यांनी जवळपास ७००-८०० गीते लिहिली, त्यापैकी ५००-६०० रेकॉर्डवर आली. त्यांची गीते लता मंगेशकर आणि आशा भोसले यांच्यासारख्या महान गायिकांनी गायिली. * गाण्यांची वैशिष्ट्ये: त्यांची गीते अत्यंत साधी, भावपूर्ण आणि सहज जनमाणसाला आपलीशी वाटणारी होती. त्यांच्या गाण्यांमध्ये प्रेमगीते, भक्तिगीते, गौळणी आणि लावण्या अशा विविध प्रकारचा समावेश होता.
गाजलेली गीते:
* "गंगा जमुना डोळ्यांत उभ्या का? जा मुली जा दिल्या घरी तू सुखी रहा." (हे गीत त्यांनी पुणे स्टेशनवर एका नवविवाहित मुलीला निरोप देणाऱ्या आईच्या बोलण्यावरून लिहिले.)
* "ज्ञानदेव बाळ माझा"
* "विठ्ठल तो आला आला"
* "राघु बोले मैनेच्या कानात ग" (१९४९ साली लिहिलेले त्यांचे पहिले गाणे)
* "पंढरीनाथा झडकरी आता, पंढरी सोडून चला विनविते रखुमाई विठ्ठला" (या गीतातून त्यांनी पंढरपूरमधील बडव्यांच्या वर्चस्वाला विरोध दर्शवला होता, त्यामुळे ते 'बंडखोर कवी' म्हणूनही ओळखले जात.)
चित्रपट गीते:
मराठी चित्रपटांच्या सुवर्णकाळात संगीतकार वसंत प्रभू आणि गायिका लता मंगेशकर यांच्यासोबत त्यांची त्रयी खूप गाजली.
'वादळ' (१९५३), 'गृहदेवता' (१९५७), 'शिकलेली बायको' (१९५९), 'कन्यादान' (१९६०) अशा अनेक चित्रपटांसाठी त्यांनी सुंदर गाणी दिली.
इतर साहित्य:
* कविता संग्रह: 'गंगा यमुना' (१९९१ साली कुसुमाग्रजांच्या प्रस्तावनेसह प्रकाशित). * चित्रपट लेखन: 'माणसाला पंख असतात' (लेखन), 'पुत्र व्हावा ऐसा', 'नांदायला जाते', 'कन्यादान', 'सलामी', 'बेरडाची अवलाद' (कथा). * लघुपट: 'माणसा आधी हो माणूस' आणि 'मंगल कलश'. * आकाशवाणी कार्यक्रम: 'कामगार सभे'साठी 'सहज सुचलं म्हणून' या कार्यक्रमासाठी संहितालेखन.
कारकिर्दीचे महत्वाचे टप्पे आणि सामाजिक कार्य:
पी. सावळाराम यांना सामाजिक कार्याची ओढ होती
* 'जनकवी' उपाधी: साध्या, सोप्या आणि थेट लोकभाषेला जवळ करणाऱ्या त्यांच्या कवित्वाने प्रभावित होऊन कुसुमाग्रजांनी त्यांना 'जनकवी' ही उपाधी दिली
* १९६२ मध्ये ते ठाणे नगरपालिकेत नगरसेवक म्हणून निवडून आले. * १९६४-६५ साली त्यांनी ठाण्याचे नगराध्यक्ष पद भूषवले
* नगराध्यक्ष म्हणून त्यांनी येऊर पाणी योजना आणि ड्रेनेज सिस्टमसंबंधी विशेष लक्ष देऊन त्या पूर्णत्वास नेल्या. त्यांच्या काळात शिक्षकांच्या पगारात वाढ झाली आणि ते शिक्षण समितीचे सभासदही होते. ठाण्याच्या ज्ञानसाधना कॉलेजच्या स्थापनेतही त्यांचा सहभाग होता.
पुरस्कार:
१९८२ सालच्या 'गदिमा' पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले.
