शहर नियोजन: सुलक्षणा महाजन यांचे बंडखोर विचार

शहर नियोजन: सुलक्षणा महाजन यांचे बंडखोर विचार

ठाण्याच्या सुप्रसिद्ध आर्किटेक्ट आणि बंडखोर शहर नियोजनकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सुलक्षणा महाजन यांचा शहरातील प्रश्नांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अत्यंत स्पष्ट आणि लोकाभिमुख आहे. केवळ कागदोपत्री योजना न आखता, त्या शहराच्या केंद्रस्थानी लोकांना ठेवतात. जागतिक स्तरावर बार्सिलोनासारख्या शहरांनी त्यांची तज्ज्ञ सल्लागार म्हणून मदत घेणे, त्यांच्या कामाची आंतरराष्ट्रीय पातळीवरची दखल सिद्ध करते.

सुलक्षणा महाजन यांची दृढ धारणा आहे की, शहरांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी लोकांचा सजग, अभ्यासपूर्ण सहभाग आणि लोकाभिमुख शहर नियोजन तज्ज्ञ यांचा मिलाफ आवश्यक आहे. म्हणजेच, योजनेत नागरिकांनी सक्रिय भागीदार व्हावे, नुसते लाभार्थी नसावे. त्यांनी शहर आणि शहर नियोजन या विषयावर प्रचंड लेखन केले आहे आणि महत्त्वाचे म्हणजे, हे लेखन त्यांनी प्रामुख्याने मराठी वाचकाला समोर ठेऊन ओघवती, सरळ, साधी व सोपी भाषेत केले आहे. यामुळे शहर नियोजनासारखा गंभीर विषय सामान्य मराठी वाचकांपर्यंत सहज पोहोचतो.

सुलक्षणा महाजन यांची प्रकाशित पुस्तके

सुलक्षणा महाजन यांनी लिहिलेल्या/अनुवादित केलेल्या पुस्तकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:

• जग बदलले (२००४)
• अर्थसृष्टी : भाव आणि स्वभाव (२००४)
• लंडननामा (२०१०)
• कॉन्क्रीटची वनराई (२०१३)
• असावी शहरे आपुली छान (अनुवादित - यान गेल यांच्या 'Cities for People' या पुस्तकाचा अनुवाद) (२०१५)
• स्मार्ट सिटी – सर्वांसाठी (२०१६)
• तुम्ही बी घडा ना (२०१९)

सुलक्षणा महाजन: लोकाधारित नियोजन आणि प्रशासनाचे महत्त्व

सुलक्षणा महाजन यांचा शहर नियोजनाचा दृष्टिकोन हा केवळ इमारती आणि पायाभूत सुविधा यांच्यापुरता मर्यादित नसून, तो प्रामुख्याने लोकांवर आणि प्रशासनाच्या सक्षमीकरणावर आधारित आहे. त्यांच्या दृष्टिकोनातील प्रमुख आणि महत्त्वपूर्ण बाबी खालीलप्रमाणे आहेत:

१. लोकांचा सहभाग आणि लोककेंद्री नियोजन

• लोकाभिमुखता: नियोजनाचे केंद्रस्थान लोक असावेत, केवळ विकासक किंवा राजकारणी नसावेत, हा त्यांचा मूळ विचार आहे.
• गरजांचा विचार: नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनातील, राहणीमानातील आणि मूलभूत गरजा पूर्ण करणे, ही पालिकेची प्राथमिक जबाबदारी आहे, असे त्या मानतात. (उदा. पाणी, सांडपाणी व्यवस्थापन, सार्वजनिक वाहतूक).
• शहरांची जीवनक्षमता: त्यांचा भर केवळ 'सुंदर' शहरांवर नसून, 'सळसळणारे' (The Lively City), म्हणजेच जिथे सार्वजनिक ठिकाणी नागरिकांना मनोरंजनात्मक आणि सृजनशील कामांमध्ये भाग घेता येईल, अशा शहरांवर असतो.

२. प्रशासकीय सक्षमीकरण आणि लोकनियुक्त महापौर

• अधिकारयुक्त महापौर आवश्यक: सुलक्षणा महाजन यांचा प्रशासकीय आणि वित्तीय अधिकारांसह लोकनियुक्त महापौरांच्या बाजूने ठाम मत आहे.
• 'दुहेरी सत्ता' संपवण्याची मागणी: पालिकांमध्ये आयुक्त आणि महापौर यांच्यात असलेल्या दुहेरी सत्तेमुळे निर्णयक्षमतेत येणारा अडथळा त्यांनी स्पष्टपणे मांडला आहे. प्रशासकीय आणि वित्तीय अधिकार महापौरांना दिल्यास शहराच्या प्रगतीसाठी ते अधिक जबाबदार राहतील, असे त्यांचे मत आहे.
• राजकीय हस्तक्षेप आणि अनभिज्ञ निर्णय: शहराच्या नियोजनाचे निर्णय आजही अनभिज्ञ राजकारणी घेतात आणि ते शहराच्या गरजांपेक्षा राजकीय गरजेपोटी घेतले जातात, यावर त्यांचा सडकून टीका असते. यामुळे मुंबईसारखी शहरे आपत्कालीन परिस्थितीत कोलमडून पडतात, असे त्यांचे परखड मत आहे.

३. शाश्वतता आणि भविष्यवेध

• पायाभूत सुविधा आधी, विकास नंतर: नगर नियोजनाचा साधा नियम असा आहे की, पहिल्यांदा पायाभूत सेवा (पाणी, सांडपाणी, रस्ते) आणि मग त्याच्या पाठोपाठ विकास व्हावा. आपल्याकडे उलट घडते - विकास आधी होतो आणि नंतर सुविधांसाठी टँकरवर अवलंबून राहावे लागते, असे त्या स्पष्ट करतात.
• दीर्घकालीन नियोजन: शहराच्या नियोजनामध्ये पुढच्या १०० ते २०० वर्षांचा विचार व्हायला हवा, केवळ तात्पुरत्या गरजांपुरते नियोजन नसावे.
• आपत्कालीन नियोजन: आग, पूर, साथीचे रोग यांसारख्या संकटांवर मात करत शहरे पुन्हा उभी राहिली आहेत, पण प्रत्येक संकटातून धडा घेऊन इमारती, तंत्रज्ञान आणि व्यवस्था अधिक सुरक्षित करण्याचे प्रयत्न सातत्याने व्हायला हवेत, यावर त्यांचा कटाक्ष असतो.

सुलक्षणा महाजन यांच्या मते, आपल्या शहरांना योग्य मार्गावर आणण्यासाठी केवळ मेट्रोसारखे मोठे प्रकल्प नको आहेत, तर बेस्टसारखी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था मजबूत करणे, लोकांना सुरक्षित आणि सन्मानाचे जीवन जगण्यासाठी आवश्यक सेवा पुरवणे, आणि नागरिकांमध्ये नियोजनाबद्दलची जागरूकता वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

'स्मार्ट सिटी' आणि 'सार्वजनिक वाहतूक' यावर सुलक्षणा महाजन यांचा दृष्टिकोन

सुलक्षणा महाजन यांनी 'स्मार्ट सिटी' (Smart City) संकल्पना आणि सार्वजनिक वाहतूक (Public Transport) व्यवस्थापन या दोन्ही विषयांवर महत्त्वपूर्ण मते मांडली आहेत. त्यांचा दृष्टिकोन हा नेहमीच तंत्रज्ञानापेक्षा लोकांच्या गरजांना प्राधान्य देणारा असतो.

१. स्मार्ट सिटी संकल्पना (Smart City Concept)

सुलक्षणा महाजन 'स्मार्ट सिटी' या संकल्पनेकडे बारकाईने आणि चिकित्सक भूमिकेतून पाहतात.

• 'गरजेनुसार' स्मार्टनेस: त्यांच्या मते, 'स्मार्ट सिटी' म्हणजे केवळ महागड्या तंत्रज्ञानाचा वापर नव्हे. मूळात शहराचे प्रश्न सोडवण्यासाठी तंत्रज्ञान वापरले गेले पाहिजे, केवळ ते 'आहे' म्हणून नव्हे. स्मार्टनेस हा नागरिकांच्या जीवनातील समस्या सोडवण्यावर केंद्रित असावा.
• सर्वांसाठी स्मार्ट सिटी: त्यांनी 'स्मार्ट सिटी – सर्वांसाठी' (२०१६) हे पुस्तक लिहून या विषयावर सखोल भाष्य केले आहे. शहराच्या विकासाची फळे केवळ उच्च उत्पन्न गटाला न मिळता, ते शहरातील गरीब आणि सामान्य नागरिकांसाठी देखील उपयुक्त आणि सुलभ असले पाहिजे.
• पायाभूत सुविधा आधी: स्मार्ट सिटी होण्यापूर्वी शहर 'पायाभूत' असणे आवश्यक आहे. जर शहरात पिण्याचे स्वच्छ पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्थित व्यवस्था नसेल, तर केवळ वाय-फाय (Wi-Fi) देऊन किंवा सेन्सर्स लावून शहर स्मार्ट होत नाही, असे त्यांचे परखड मत आहे. मूलभूत सुविधा पूर्ण झाल्यावरच तंत्रज्ञानाचा योग्य उपयोग होतो.
• प्रशासन आणि पारदर्शकता: 'स्मार्ट' तंत्रज्ञानाचा वापर प्रशासनामध्ये पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि नागरिक सेवा जलद करण्यासाठी व्हावा, यावर त्यांचा भर असतो.

२. सार्वजनिक वाहतुकीचे महत्त्व (Importance of Public Transport)

सुलक्षणा महाजन सार्वजनिक वाहतुकीला शहराच्या विकासाचा कणा मानतात. या विषयावर त्यांचे विचार स्पष्ट आहेत:

• बसमधील गुंतवणुकीचे समर्थन: त्यांच्या मते, मेट्रो किंवा मोनोरेलसारख्या महागड्या प्रकल्पांवर अवास्तव खर्च करण्याऐवजी, 'बेस्ट' (BEST) सारख्या बस वाहतूक व्यवस्थेचे सक्षमीकरण आणि विस्तार करणे हे अधिक आवश्यक व लोकाभिमुख आहे. बस सेवा अधिक लवचिक (Flexible) आणि सामान्य नागरिकांच्या खिशाला परवडणारी असते.
• नागरिक केंद्रितता: चांगली सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था गरिबी कमी करण्यास मदत करते, कारण ती लोकांना कामाच्या ठिकाणापर्यंत स्वस्त दरात पोहोचवते आणि त्यांचा प्रवासाचा वेळ वाचवते. सार्वजनिक वाहतुकीमुळेच शहरातील लोक समान स्तरावर येतात.
• खाजगी वाहनांवर नियंत्रण: शहरात सार्वजनिक वाहतूक प्रभावी असल्याशिवाय खाजगी वाहनांचा वापर कमी होणार नाही. खाजगी वाहनांचा वापर कमी करणे हे वातावरण आणि ट्रॅफिक या दोन्ही दृष्टीने आवश्यक आहे.
• 'Cities for People' चा प्रभाव: त्यांनी यान गेल (Jan Gehl) यांच्या 'Cities for People' या जागतिक स्तरावरच्या गाजलेल्या पुस्तकाचा मराठीत 'असावी शहरे आपुली छान' नावाखाली अनुवाद केला आहे. गेल यांचा दृष्टिकोन पादचारी (Pedestrians) आणि सायकलस्वार यांना महत्त्व देतो, जो सुलक्षणा महाजन यांच्या विचारांना पुष्टी देतो. सार्वजनिक जागा आणि रस्त्यांवर लोकांचा हक्क असावा, केवळ वाहनांचा नव्हे.