गिरीश साळगावकर: गावठाणांचा योद्धा

गिरीश साळगावकर: गावठाणांचा योद्धा

गिरीश साळगावकर... हे नाव उच्चारताच डोळ्यासमोर उभी राहते एक कणखर, संघर्षमय व्यक्तिरेखा. 'गावठाणांचा आवाज', 'कोळी, आदिवासींची ललकारी' ही त्यांची ओळख आहे. "माझ्या आया बहिणींनो..." अशी साधी पण थेट सुरुवात त्यांच्या भाषणांची धार दर्शवते.

त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य कोळी आणि आदिवासी समाजाच्या हक्कांसाठी समर्पित केले आहे. गावठाणांच्या हक्कांचा पुरस्कार करणे हे त्यांचे ध्येय आहे. केवळ ठाणेच नव्हे, तर आजूबाजूच्या पंचक्रोशीतही त्यांचा सतत संचार असतो. लोकांमध्ये मिसळून, त्यांच्या समस्या जाणून घेऊन त्या सोडवण्यासाठी ते अथक परिश्रम घेत असतात.

कोळी समाज म्हटले की त्यांची खाद्यसंस्कृती आलीच. या वैशिष्ट्यपूर्ण खाद्यसंस्कृतीचे प्रमोशन करून ते समाजाच्या ओळखीला एक नवा आयाम देत आहेत.

या लढ्यात त्यांना सुरेन कोळी यांच्यासारख्या अनेक सुविद्य आणि अनुभवी सहकाऱ्यांची साथ मिळत आहे. एकट्याने नव्हे, तर साथीदारांच्या मदतीने ते आपले कार्य अधिक प्रभावी करत आहेत.

साळगावकर शांत न बसता, आपल्या लढ्याच्या बळावर सरकारला अनेक कायदे, नियम करण्यास भाग पाडतात. हे त्यांचे सर्वात मोठे यश आहे. एका सामान्य कार्यकर्त्यांने आपल्या समाजासाठी शासनाला धोरणात्मक बदल करण्यास लावणे, ही त्यांच्या संघर्षाची आणि लोकशक्तीची खरी ताकद आहे.

गिरीश साळगावकर हे केवळ एक वक्ते नाहीत, तर ते कोळी आणि आदिवासी समाजाच्या हक्कांचे एक जागृत प्रतीक आहेत. त्यांची भाषा सोपी, कृती प्रभावी आणि संघर्ष प्रेरणादायक आहे.

गिरीश साळगावकर यांच्या संघर्षाचे स्वरूप 'किनारा क्षेत्र व्यवस्थापन आराखडा' (Coastal Zone Management Plan - CZMP) आणि 'गावठाण' (Koliwada Gaothan) प्रश्नाभोवती अधिक केंद्रित असल्याचे दिसून येते.

ते सरकारला ज्या कायदे, नियम करण्यास भाग पाडतात किंवा ज्या धोरणात्मक बदलांसाठी संघर्ष करतात, त्याचे महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

किनारा क्षेत्र व्यवस्थापन आराखडा (CZMP) आणि गावठाण हक्क

गिरीश साळगावकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचा संघर्ष मुख्यतः कोळी आणि आदिवासी समाजाच्या पारंपारिक वस्त्यांचे आणि उपजीविकेचे रक्षण करण्यासाठी असतो.

• जनसुनावण्यांमध्ये सहभाग: त्यांनी अनेक सार्वजनिक जनसुनावण्यांमध्ये (उदा. Coastal Zone Management Plans - 2019) सक्रिय सहभाग घेतला आहे. या सुनावण्यांमध्ये ते गावठाण कृती समितीचे प्रतिनिधित्व करतात आणि शासनाच्या आराखड्यांवर थेट आक्षेप नोंदवतात.
• हरकती आणि सूचना: त्यांनी आणि त्यांच्या समितीने शासनाच्या धोरणांवर भरपूर हरकती आणि सूचना नोंदवल्या आहेत. या हरकतींचे उत्तर कधी मिळणार, आराखड्याचा स्केल लोकांना दिसत नाही, अशा तांत्रिक आणि प्रशासकीय प्रश्नांवर त्यांनी शासनाला सातत्याने जाब विचारला आहे.
• स्थानिक सर्वेक्षण आणि अहवाल: शासकीय अहवाल (उदा. CZMP अहवाल) तयार करताना स्थानिकांचे सहकार्य घेऊनच अहवाल बनवावा, अशी त्यांची प्रमुख मागणी असते. बाहेरील किंवा चेन्नाईसारख्या समितीने सर्वेक्षण न करता अहवाल बनविल्याचा त्यांचा अनुभव असतो, जो स्थानिकांच्या जीवनमरणाच्या प्रश्नांवर अन्यायकारक असतो.
• पर्यावरणासह हक्कांचा प्रश्न: गावठाणांचे प्रश्न केवळ वस्ती आणि हक्कांचे नसून, ते पर्यावरण संरक्षणाचाही भाग आहेत, यावर ते जोर देतात. म्हणजेच, त्यांच्या मागण्या पर्यावरण आणि पारंपरिक उपजीविका यांचा समन्वय साधणाऱ्या असतात.

थोडक्यात, गिरीश साळगावकर हे केवळ भावनिक आवाहन करणारे कार्यकर्ते नाहीत, तर कायदेशीर आणि धोरणात्मक स्तरावर शासनाशी लढून कायद्याच्या चौकटीत बदल घडवून आणण्यासाठी कार्यरत असलेले एक जागरूक नेते आहेत.

ठाणे शहर गावठाण कोळीवाडे पाडे संवर्धन समिती

योद्धे सहकारी सुरेन कोळी

स्वरूप: ठाणे शहर गावठाण कोळीवाडे पाडे संवर्धन समिती (Gaothan Koliwada Pade Samvardhan Samiti) ही एक कृती समिती (Action Committee) आहे.

• उद्देश: ठाणे आणि आसपासच्या परिसरातील कोळी आणि आदिवासी समाजाच्या पारंपारिक गावठाणांचे (वस्त्यांचे) आणि कोळीवाड्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे. या वस्त्यांना धोकादायक ठरणाऱ्या शासकीय धोरणांना (उदा. Coastal Zone Management Plan - CZMP) कायदेशीर आणि आंदोलनात्मक मार्गाने विरोध करणे. गावठाणवासीयांना त्यांच्या जमिनीचे आणि घरांचे हक्क मिळवून देणे.
• कार्याची पद्धत: सरकारच्या धोरणांवर आणि आराखड्यांवर हरकती व सूचना नोंदवणे, जनसुनावण्यांमध्ये (Public Hearings) सामूहिक आणि अभ्यासपूर्ण सहभाग घेणे, रस्त्यावरील प्रतिकात्मक आंदोलने करून प्रशासनाचे लक्ष वेधणे (उदा. रस्त्यावरील खड्ड्यांमध्ये नारळ अर्पण करणे).

गिरीश साळगावकर यांच्या नेतृत्वाखालील ही समिती कोळी, आदिवासी आणि गावठाणवासीयांना संघटित शक्ती प्रदान करते आणि शासन दरबारी त्यांचे प्रतिनिधित्व करते.